شبكه سازي آزمايشگاه هاي ميكروالكترونيك كشور (۲)

توسعه و رشد High Tech در هر كشوري، وابسته به ايجاد زيرساخت هايي مي باشد. از جمله اين زيرساخت ها، آزمايشگاههاي تحقيقاتي هستند كه بستر پژوهش را براي محققين دانشگاهي و صنعتي فراهم مي آورند. آزمايشگاههاي ميكروالكترونيك كشور، با وجود شرايط سخت تحريم در سالهاي پس از انقلاب ايجاد شده و با دشواري بسيار خود را سرپا نگه داشته اند و مواد اوليه و تجهيزات خود را فراهم نموده اند. شبكه سازي آزمايشگاه هاي ميكروالكترونيك کشور یکی از ضرورت های توسعه ی میکروالکترونیک در کشور می باشد.

شبكه سازي آزمايشگاه هاي ميكروالكترونيك

در بخش اول گزارش به بررسي مشكلات و معضلات تجهيزات آزمايشگاهي در كشور پرداخته شد. در ادامه ايده شبكه سازي مورد بررسي قرار خواهد گرفت. اين بررسي نشان دهد كه چگونه بسياري از مشكلات اين بخش توسط ايده شبكه آزمايشگاهها حل شده و يا از شدت مشكل آن كاسته خواهد شد.
فصل ۲:

رويكرد شبكه سازي

۲-۱- مقدمه

مشكلات ذكرشده بسيار وسيع بوده و ناشي از ناكارامدي سيستم كنوني آزمايشگاههاي كشور است. به جهت حل اين مسائل راه حلهاي مختلفي پيشنهاد شده است. يك راه حل ايجاد يك مركز ملي بزرگ در كشور است كه امكانات مختلفي را در درون خود گردآوري كند و راه حل ديگر ايجاد شبكه آزمايشگاههاست. اين مركز با راه حل اول موافق نبوده و دلايل مربوطه در بخش هاي بعدي ارائه خواهد شد. همچنين راه حل اول صرفا در بهترين حالت مي تواند بخش كوچكي از مشكلات كنوني را حل كند. اما راه حل ديگري هم در اين حوزه بر اساس ايده شبكه سازي آزمايشگاهها پيشنهاد شده است كه مي تواند راهگشاي بخش قابل توجهي از مشكلات گفته شده باشد.

• ساختار دولتي نهاد شبكه سازي بر اساس ايده مزبور يك نهاد دولتي فراسازماني متولي ايجاد و تاسيس شبكه آزمايشگاههاي ميكروالكترونيك خواهد شد. فراسازماني بودن اين نهاد به وي كمك خواهد كرد تا از نگاههاي بخشي مربوط به يك وزارتخانه خاص همچون «وزارت علوم، تحقيقات و فناوري» يا «وزارت صنعت، معدن و تجارت» يا «وزارت دفاع» فاصله داشته و صرفا منافع ملي را با افق فراسازماني در نظر بگيرد. محل حضور اين چنين نهادي مي بايستي در خود معاونت علمي رياست جمهوري و يا دفتر همكاريهاي فناوري رياست جمهوري باشد. البته درمدلسازي، اجرا و مديريت چنين طرحي،نهادهاي خصوصي نيز مي توانند نقش آفريني كنند اما ماهيت شبكه و عنوان حقوقي آن مي بايستي كاملا دولتي باشد. اين نهاد همچنين مي بايستي از بودجه چند ميلياردي ساليانه دولتي نيز برخوردار باشد و لذا مي توان بخشي از بودجه ساليانه ستاد ميكروالكترونيك را به اين امر اختصاص داد. البته همان طور كه در ادامه خواهيم ديد خيلي از كاركردهاي چنين شبكه اي به بودجه اين نهاد گره نخورده و نفس وجود چنين نهادي مي تواند در جهت دهي و افزايش كارآمدي آزمايشگاهها موثر باشد.
از مهمترين ابزارها و كاركردهاي اين شبكه به منظور جهت دهي صحيح آزمايشگاه هاي عضو آن، رتبه بندي آزمايشگاهاي ميكروالكترونيك كشور است. شبكه از طريق تنظيم نوع ملاكهاي رتبه بندي و گره زدن نحوه حمايت هاي خود به اين رتبه بندي عملا آنها را در مسير دلخواه خود جهت دهي خواهد كرد.
• اساس شبكه ايده برد-برد تئوري بازيها
اساس كاركرد شبكه آزمايشگاه ها بر مبناي فلسفه تئوري بازيها و ايجاد يك بازي با استراتژي برد-برد براي آزمايشگاهها و شبكه است. بدين معني كه هم شبكه از وجود آزمايشگاههاي زيرمجموعه خود بر اساس اهداف كلان ملي منتفع شود و هم آزمايشگاهها از وجود شبكه بر اساس اهداف بخشي خود منتفع خواهند شد. در ادامه به نحوه اثرگذاري شبكه آزمايشگاهها در حل برخي از مسائل پيش گفته، اشاره خواهد شد.

۲-۲- ظرفيت سازي انساني در جهت استفاده بهينه از دستگاهها

نيروي انساني در مرحله تجهيز، راه اندازي آزمايشگاه و در دوره فعاليت آن بسيار واجد اهميت است. يكي از نيازهاي آزمايشگاههاي داخل كشور استفاده از دوره هاي آموزشي براي آموزش متصديان دستگاههاي آزمايشگاهي مي باشد. اين دوره ها ممكن است در داخل يا خارج از كشور برگزار شوند.
• كمك مالي به برگزاري دوره ها و اطلاع رساني
شبكه مي تواند به عنوان يك واسط، كل يا بخشي از هزينه هاي برگزاري دوره ها (شامل حقوق مدرسان دوره ها) را تقبل كرده و در عين حال با اطلاع رساني خود كل تكنسين هاي آزمايشگاههاي كشور را از وجود چنين دوره اي مطلع كند. ارائه گواهينامه گذراندن دوره نيز مي تواند در ارتقاي رتبه آزمايشگاهها موثر باشد.
• مكتوب شدن تجربيات ضمني تعميركاران و شركت در دوره-هاي خارج از كشور
شبكه همچنين مي تواند با شناختي كه از تعميركاران آزمايشگاههاي كشور بدست مي آورد از بين آنها تعميركاران ماهرتر را به عنوان مدرسان اين دوره ها انتخاب كند. اين تعميركاران همچنين مي توانند با مكتوب كردن تجربيات ضمني شان و فروش آنها به شبكه به گردش اطلاعات در شبكه كمك كنند. بعلاوه اين تعميركاران مي توانند با كمك مالي شبكه به جهت تكميل مهارت هاي خود در دوره‌هاي تخصصي خارج از كشور شركت كرده و بعد دانش خود را در قالب برگزاري اين دوره ها و مكتوب كردن تجربياتشان در اختيار بقيه قرار دهند. اين مساله سبب ايجاد هم افزائي در شبكه خواهد شد. چرا كه در مواردي حتي موقعي كه آزمايشگاهها از توانمندي هاي يكديگر مطلع هم هستند، مشكل بروكراسي پيچيده در سازمان ها و مشكل فقدان اعتماد متقابل بين آزمايشگاهها مانع يك همكاري مشترك موثر خواهد شد. شبكه آزمايشگاههاي نانوي كشور به كمك متخصصيني از كشورهاي آلمان، سوئد، كانادا، ژاپن و عمان دوره‌هايي را برگزار كرده است.
• برگزاري دوره هاي داخلي توسط آزمايشگاهها
لازم به ذكر است كه اگر اين دوره هاي خارج از كشور به صورت پرتعداد برگزار شوند، وقت قابل توجهي از كارمندان شبكه سازي گرفته و امكان برگزاري دوره هاي تخصصي تر را كاهش خواهد داد. لذا لازم است اين دوره ها صرفا براي تكنسين هاي داخلي آزمايشگاهها برگزار شده و دوره هاي مربوط به دانشجويان و پژوهشگران آزمايشگاهها توسط خود آزمايشگاهها برگزار شود. برگزاري چنين دوره هاي از سوي آزمايشگاهها مي تواند در رتبه بندي آنها موثر بوده و از طريق حضور يك نماينده از سوي شبكه نظارت كيفي اي بر نحوه برگزاري آنها در جهت كسب امتياز براي آزمايشگاهها انجام شود. شبكه همچنين مي تواند از اين دوره ها حمايت مالي كرده و يا از طريق سايت خود اطلاع رساني دوره ها را انجام داده و گواهينامه مشترك براي گذراندن دوره ها صادر كند.
• تعيين موضوعي دوره ها با تعامل بين آزمايشگاهها و شبكه
شبكه يك سري سرفصل آموزشي در مورد تعدادي دستگاه مشخص مي كند و آزمايشگاهها بايد در يكي از موضوعات دوره آموزشي برگزار كنند. شبكه درخواست ها را بررسي كرده و بهترين آنها را انتخاب كرده و به برگزيدگان اعلام مي كند تا محتوي آموزشي دوره را طراحي نمايند پس از تاييد محتوي آموزشي و طراحي آن، آزمايشگاه كارگاه را طراحي مي كند و با حمايت مالي و اطلاع رساني شبكه دوره برگزار خواهد شد. • اعزام محققين و اساتيد به خارج از كشور در جهت شركت در دوره هاي تخصصي براي انجام فعاليت پژوهشي عميق تر كشور نيازمند متخصصين توانمندي در زمينه كار با تجهيزات آزمايشگاهي است كه بتواند از تمام قابليت هاي تجهيزات استفاده كند. مثلا براي نمونه هاي خاص، استاندارد آزمايشگاهي تعريف كنند و يا با توسعه روشهاي آزمايشگاهي روشها و تجهيزات ساده تر را جايگزين دستگاههاي پيچيده و روشهاي پر هزينه كند. اين افراد معمولا از اساتيد و اعضاي هيات علمي دانشگاهها و مراكز پژوهشي هستند و هر چند سال يكبار براي بروز رساني دانش خود به مراكز معتبر خارج از كشور سفر كرده در فرصت مطالعاتي چند ماهه تا يكساله با افراد صاحب نام در حوزه تخصصي خود به فعاليت پژوهشي مي پردازند. در چنين مواردي شبكه مي تواند دوره هاي لازم و كانديداهاي مناسب را شناسايي كرده و از فرصت مطالعاتي مزبور و يا شركت در كنفرانس معتبر موثر حمايت مالي كند. البته لازم است كه اين افراد در برگشت از دوره فعاليت هاي خود را مستند سازي كرده و در يك دوره آزمايشي ۲-۳ روزه دانش خود را منتقل نمايند ‏[۱] .
• اشتراك دانش افراد در جهت افزايش كارآمدي شبكه
تكنسين هاي آزمايشگاههاي شبكه به جهت اينكه در فضاي حوزه ميكروالكترونيك تنفس مي كنند مي توانند به عنوان مشاور براي خريد تجهيزات تخصصي همكاري كرده و در داوري طرحهاي ساخت تجهيزات آزمايشگاهي هم نقش ايفا كنند. اين افراد همچنين مي توانند به عنوان رابط دعوت افراد خارجي براي ورود به كشور و شناسايي آنها عمل كنند.
• شناسايي تعميركار ماهر همان طور كه در پيش گفته شد، دستگاههاي پر هزينه و گران قيمت مدتها از كار مي افتد و آوردن تعميركار از خارج سيستم مستلزم هزينه هاي هنگفت و هماهنگي هاي زياد است. برخي از تعمير كاران ماهر نيز شناخته شده نبوده و برخي مراكز اعتماد به توانمندي آنها ندارند. اين در حالي است كه تعميركاران يا از پرسنل خود مجموعه هاي دانشگاهي هستند و يا از شركتهاي فعال در حوزه تعمير و نگهداري و يا نمايندگي فروش تجهيزات هستند ‏[۱] .
شبكه آزمايشگاهها مي تواند با شناسايي اين افراد و شركتها و ايجاد شبكه اي از آنان، بهترين استفاده از اين قابليت هاي دروني مجموعه را ببرد. با توجه به اينكه آزمايشگاه ها سوابق همكاري اين افراد و شركتها را مي‌دانند، شبكه آزمايشگاهها مي تواند با شناسايي اين افراد و ارتقاي توانمندي هاي آنان از آنها بهترين استفاده را بنمايد. در واقع هر تعميركار، با تجربه تعمير هر دستگاه بر اعتبار خود مي-افزايد و مي توان موارد حساس تري را به وي سپرد ‏[۱] . شبكه همچنين مي تواند با خوشه بندي تجهيزات خود، براي هر يك از دستگاههاي مهم و يا دسته اي از تجهيزات مشابه، حداقل يك تعميركار حرفه اي را شناسايي كرده و دعوت به همكاري نمايد. سپس مي توان بر تعداد تعميركاران هر بخش به تناسب نياز افزود.
تعميركاران نيز در اين بازي برنده هستند و در قالب شبكه، بهتر همكاري مي كنند چون به بازار بزرگ و پايداري براي كار خود متصل مي‌شوند و آزمايشگاهها هم براي تجهيزات حساس راحت تر به آنها اعتماد مي‌كنند. شبكه همچنين مي تواند بر اساس تقاضاي انفرادي و يا آزمايشگاهي بعضا هزينه آموزش فردي از مجموعه هاي عضو خود را توسط تعميركاران تقبل كند تا دانش در شبكه گسترش يابد. حتي ممكن است اين آموزش، آموزش پيشگيرانه براي نحوه نگهداري دستگاهها و سرويس آنها باشد ‏[۱] .

۲-۳- تعمير و نگهداري تجهيزات و ايجاد شبكه تعميركاران ماهر

مهمتر از كمبود تجهيزات آزمايشگاهي، مشكلات نگهداري و استفاده بهينه از اين تجهيزات است ‏[۱] . بسياري از مشكلات حوزه تعمير و نگهداري دستگاههاي آزمايشگاهها از طريق شبكه آزمايشگاهها قابل رفع مي‌باشد. به طور مثال مشكل در اختيار نبودن يك نمونه جهت كسب تجربه تعمير از طريق وجود شبكه قابل رفع است. شبكه مي تواند دستگاههاي خراب آزمايشگاهها را از آنها با يك تعامل ضابطه مند (به صورت رايگان يا با پرداخت يك قيمت مناسب) خريداري كرده و در اختيار تعميركاران مربوطه قرار دهد. همچنين مي توان از اين دستگاهها در دوره هاي آموزشي نيز استفاده نمود. • انتقال دستگاههاي قديمي برخي از آزمايشگاهها براي ساير آزمايشگاهها متقاضي شبكه مي تواند دستگاههاي قديمي آزمايشگاهها كه همچنان سالم هستند و با ورود نسخه هاي جديدتر بلااستفاده شده اند را نيز از آزمايشگاهها خريداري كرده و در اختيار ساير آزمايشگاههاي متقاضي بر اساس سياستها و معيارهاي رتبه بندي خود، قراردهد. • اجبار دانشگاهها به اهميت دادن به بحث تعمير و نگهداري شبكه همچنين مي تواند در معيارهاي ورود آزمايشگاهها به شبكه و در قرارداد حقوقي اي كه بين آزمايشگاه و شبكه بسته مي شود، مواردي را پيش بيني كند كه در آن دانشگاه مجبور باشد به هزينه هاي تعمير و نگهداري بها دهد. از اين طريق مي توان از بي استفاده ماندن دستگاه ها در اثر عدم تامين بودجه جلوگيري نمود. در واقع دانشگاهي كه در مجموع از بودن در شبكه منتفع مي شود، دليلي نمي بيند كه بخاطر عدم توجه به خرابي يك دستگاه خودش، خود را از اين مزيت محروم كند.

۲-۴- ضابطه مند كردن رفتار شركتهاي وارد كننده

• شفافيت اطلاعاتي تجهيزات شبكه و ليست سياه شدن متخلفان شبكه آزمايشگاهها مي تواند با يكپارچه كردن سيستم خريد آزمايشگاهها و ايجاد مكانيزمي كه در آن منفعت هر آزمايشگاه به اعلام شفاف تجهيزاتش گره بخورد، كاري كند كه از همه تجهيزات آزمايشگاههاي عضو مطلع باشد. سپس هر شركت فروشنده سودجويي كه چه در مرحله عقد قرارداد و چه در مرحله تعمير و نگهداري و چه در مرحله خدمات پس از فروش، به وظايف خود عمل نكرد را در ليست سياه خريد قرار دهد، تا بدين بوسيله هزينه انجام اين اقدامات براي اين شركتها زياد شود. اين يكپارچگي سيستم اطلاعاتي سبب مي شود، تا شركتها بدانند كه يك كلاه برداري در يك آزمايشگاه و يا يك بدقولي و بدرفتاري با يك مجموعه مي تواند در اعتبار كلي آنها خدشه وارد كند. همچنين شبكه مي تواند بنا به درخواست آزمايشگاهها، خريد تجهيزات را انجام دهد و لذا شبكه خود يك مشتري بزرگ براي اين شركتها خواهد بود كه اين بر اعتبار شبكه خواهد افزود. • رفتار طيفي با متخلفين در صورت تخلف يك شركت در قرارداد مربوطه، شبكه مي تواند با معرفي شركتهاي خاطي به نهادهاي بازرسي و معرفي و پيگيري از مراجع قضايي با برند يك نهاد فراسازماني (كه در رياست جمهوري مستقر است) عملا ريسك كلاه برداري را به گونه اي افزايش دهد كه امكان انجام اين فعاليتهاي سوداگرانه نزديك به صفر شود.

شبكه همچنين قبل از مرحله نهايي و شكايت حقوقي از شركتها، مي تواند با بررسي ميزان رضايت آزمايشگاهها از شركتها در قالب فرمهاي خاص و دريافت گزارش تخلفات به شبكه، شركتها را در جريان وضعيت و جايگاه اعتبارشان در شبكه قرار دهد. برخي اخطارهاي شبكه به شركتهاي خاطي مي تواند سبب راه اندازي سريع كارهاي عقب افتاده شود. شبكه همچنين مي تواند در مواردي حكميت كرده و با برگزاري جلسه مشترك بين خريدار و فروشنده و با در نظر گرفتن منافع طرفين، رضايت طرفين را كسب نمايد. برگزاري جلسه در نهادي همچون رياست جمهوري (محل شبكه) سبب مي شود تا برخي شركتها، از ميزان رفتارهاي غير ضابطه مند خود بكاهند. • ملحوظ كردن سياستهاي منطقه اي يكي ديگر از مزاياي شبكه شدن آزمايشگاهها اين است كه مي توان براي مناطق مختلف كشور سياستهاي خاص همان منطقه را در نظر گرفته و خوشه هاي علمي ايجاد كرد. در شبكه آزمايشگاهها اين امكان وجود دارد كه موضوع ميكروالكترونيك به زيرگروههايي شكسته شود و هر منطقه از كشور در يك زيرگروهي به صورت تخصصي فعاليت كرده و قطبهاي علمي شكل داده شود. به طور كلي شبكه نيز مي تواند با سياستهايي از تخصصي شدن آزمايشگاههاي زيرمجموعه خود استقبال كند. • تجميع خريدها و پيش خريد دستگاههاي حساس همچنين مي توان در بحث خريد ها هم صرفا تقاضاي يك فرد يا يك آزمايشگاه را در نظر نگرفت. در واقع اگر آزمايشگاهي مجرايي براي خريد تجهيزات آزمايشگاهي در فضاي تحريم پيدا كرده و يا حتي به صورت معمول نيز اقدام به خريد مي نمايد، شبكه از وي بخواهد تا بيش از نياز خود و بر اساس نياز كل كشور خريد خود را انجام بدهد و به طور مثال لوازم يدكي يك دستگاه را بيش از حد معمول خريداري كند تا دستگاههاي خراب ساير آزمايشگاههاي كشور كه معطل خريد آن قطعه خاص هستند نيز، مجددا امكان تعمير پيدا كنند. بخصوص در اين موارد معمولا خريد تجهيزات جانبي با تخفيفاتي از سوي شركتها فروشنده نيز همراه است. شبكه همچنين نيازهاي خود به قطعات حساس دستگاهها را از قبل جمع آوري كرده و در خريد دستگاه جديد آنرا به شركتها سفارش مي دهد چرا كه ممكن است آزمايشگاهها توان تامين خريد اين قطعات را نداشته باشند و شبكه اين هزينه را از اعتبار آنها كم مي كند تا بار مالي انجام اين كار براي آزمايشگاهها كمتر شود. • قراردادهاي حقوقي شبكه مي تواند در مراحل عقد قرارداد شركتها با آزمايشگاهها به آزمايشگاهها كمك نمايد و حمايت هاي مالي خود از آزمايشگاهها را منوط به قراردادهايي كند كه در چهارچوب استاندارد مورد تاييد شبكه باشد. اين سبب خواهد شد تا هم آزمايشگاههاي كم تجربه در عقد قرارداد دچار اشتباه نشوند و هم شركتها احساس تعهد بيشتري نسبت به قراردادهاي خود داشته باشند. در قراردادهاي شبكه آزمايشگاههاي نانو، مدت تضمين (گارانتي) حداقل يك سال و خدمات پس از فروش (وارانتي) ۷-۱۰ سال خواهد بود.گرفتن تضمين مالي و بانكي از شركت براي تحويل سالم دستگاه مطابق با مشخصات و انجام مراحل نصب و راه اندازي نيز مي بايستي در قراردادها ملحوظ شود.
• سفارش تجهيزات تكميلي بر روي دستگاه همچنين برخي شركتها ترجيح مي دهند دستگاه را به صورت روتين و ساده بفروشند در حاليكه كارخانه سازنده حاضر است به سفارش مشتري برخي تجهيزات جانبي را روي دستگاه نصب كند. شبكه كه اطلاعات خوبي در رابطه با مدلها و انواع دستگاهها در اختيار دارد مي تواند به آزمايشگاهها مشاوره بدهد ‏[۱] .
همچنين به دليل مساله تحريم و ناپايداري و تعهد ناكافي شركتهاي فروشنده بهتر است قطعات مصرفي و حساس دستگاهها كه احتمال خرابي آنها بالاست به مقدار كافي براي طول عمر مفيد دستگاه سفارش داده شود كه در موقع خريد مي تواند منجر به تخفيف خوبي شود(بجز مواد مصرفي فاسد شونده). همچنين كاتالوگ ها، راهنماي سرويس، ارائه خدمات آموزشي به تكنسين ها و رفع اشكال در موارد اوليه بايد در قرارداد وجود داشته باشد.
• جلوگيري از تخلف پورسانتي پرسنل و كاهش قيمت دستگاهها با شفافيت اطلاعاتي نظارت شبكه بر قراردادها سبب مي شود تا احيانا برخي تكنسين هاي متخلف، نتوانند قراردادي را با قيمتي بيش از حد معمول به دانشگاهها تحميل كنند و از آن طرف از طريق پورسانت از اين امر از لحاظ مالي منتفع شوند. در واقع شبكه اطلاعات شفافي از قيمت هاي دستگاهها و شركتهاي وارد كننده در اختيار داشته و با اين شفافيت اطلاعاتي مي تواند، سبب رقابتي بين شركتها شده و با يك مناقصه دستگاه را به ارزان ترين قيمت خريداري كند. ايجاد يك مكانيزم رتبه بندي بين شركتها (شامل نمايندگي هاي فروش) هم سبب مي شود تا امكان ايجاد هماهنگي هايي بين آنها در جهت اعلام حداقل قيمت بالا تا حد زيادي كاهش يابد.
• سيستم هاي مالي آزمايشگاه به صورت معمول آزمايشگاههاي دانشگاهها، حق كسب درآمد از خدمات خود را ندارند و خدمات به صورت سهميه اي به اعضاي هيات علمي و دانشجويان داده مي شود. بعضا آزمايشگاهها منابع مالي لازم را براي تعمير و نگهداري و سرويس هاي دوره اي و خريد مواد مصرفي و تامين قطعات يدكي ندارند و سيستم هاي مالي ناكارآمد دانشگاهها سبب مي شود تا ماهها طول بكشد تا بخش ناچيزي از درآمدهاي آزمايشگاه به آن آزمايشگاه برگردد ‏[۱] . به كمك شبكه آزمايشگاهها مي توان در قرارداد عضويت آزمايشگاهها چنين بندي را قرارداده و دانشگاهها را ملزم به اعطاي چنين حقي به آزمايشگاهها كرد. بخصوص كه در رتبه بندي آزمايشگاهها، حجم خدمات ارائه شده از سوي آنها به متقاضيان موثر بوده و خدمات بيشتر به متقاضيان، نيازمند منابع مالي بيشتري خواهد بود.
• مراكز دانشگاهي در صورتي كه آزمايشگاههاي مشابه يك دانشگاه با يك مديريت واحد عمل نمايند، علاوه بر هم افزايي اطلاعاتي كه بين آزمايشگاهها ايجاد مي شود، مي تواند منجر به تخصصي تر شدن آزمايشگاه ها شود كه در نتيجه آن، از انجام اقدامات موازي جلوگيري به عمل خواهد آمد. اين امر منوط به برقراري نظام اداري، مالي و كيفي مشترك ويژه اي بين آزمايشگاهها خواهد بود. برقراري چنين نظامي به صورت معمول در دانشگاههاي كشور از سوي اساتيد متصدي آزمايشگاهها با مقاومت هايي مواجه مي شود، اما با تدوين يك استراتژي برد- برد مي توان همكاري بين آزمايشگاهي را ايجاد نمود. شبكه آزمايشگاهها مي تواند برخي از حمايت هاي ويژه خود را تنها به مراكز آزمايشگاهي (مجموعه آزمايشگاه هاي يك دانشگاه) اختصاص دهد و از اين طريق آزمايشگاهها را به سمت ايجاد چنين مراكزي پيش ببرد و البته در هر دانشگاه نيز تنها مي تواند يك مركز آزمايشگاهي وجود داشته باشد. بدين طريق آزمايشگاههاي درون دانشگاهها مي توانند با پژوهشگاههاي بزرگ بيرون دانشگاه و يا آزمايشگاههاي بزرگ برخي از شركتهاي بزرگ دولتي يا خصوصي به رقابت بپردازند.
• سيستم پرداخت كارانه‌اي سيستم پرداخت كارانه اي كه معمولا در واحدهاي فروش و بازاريابي شركت ها اتخاذ مي شود، بدين صورت است كه افراد در سود حاصل از فروش محصولات يا خدمات مجموعه مربوطه سهيم مي شوند و درآمد آنها ارتباط مستقيمي با ميزان نتيجه حاصل از تلاش صورت گرفته توسط آنها يعني فروش دارد. با استفاده از اين ايده در شبكه آزمايشگاهي، بخشي از درآمد كارمندان رابطه مستقيمي با تلاش آنان خواهد داشت كه منجر به افزايش انگيزه كاركنان براي تلاش بيشتر و فعاليت بيشتر خواهد شد. اين بدين معني است كه هر آزمايشگاهي هر چه خدمات بيشتري به مشتريان خود بدهد، درآمد متصدي آزمايشگاه نيز افزايش خواهد يافت. شبكه آزمايشگاهها با هزينه كارانه اي پرسنل آزمايشگاههاي شبكه را تقبل خواهد كرد و پرسنل صرفا حداقل حقوق خود را از دانشگاه دريافت مي كند. • افزايش بازدهي خدمات رساني آزمايشگاه
در واقع در اين ساختار شبكه اي جديد، متصدي آزمايشگاه مي داند كه هر روز خرابي دستگاه معادل كاهش خدمات به مشتريان است و لذا به تعمير زودهنگام دستگاه اهميت داده و خود شخصا مراحل اداري آنرا به منظور تسريع در اين فرآيند دنبال مي كند. اين ساختار درست برخلاف ساختار كنوني است كه يك متصدي آزمايشگاه حتي ممكن است از خرابي دستگاه خوشحال نيز بشود، چرا كه زحمت كمتري را متقبل خواهد شد. متصدي آزمايشگاه همچنين تلاش خواهد كرد تا با ارتقاي توانمندي هاي خود و اطلاع رساني بهتر، زمينه جلب مشتريان بيشتري را فراهم كند.
اين استراتژي برد-برد توسط شبكه آزمايشگاههاي نانو استفاده شده و به شدت در كارآمدي اين شبكه موثر بوده است. براي مثال در يكي از آزمايشگاههاي دانشگاه تربيت مدرس در اثر پياده سازي اين سيستم، ميزان سرويس دهي از ۶ ساعت در روز و ۵ روز در هفته به ۱۲ ساعت در روز و ۷ روز هفته (شامل جمعه ها) افزايش يافت.
البته لازم به ذكر است مقدار كارانه بايد انگيزاننده باشد و مثلا ۲-۳ برابر حقوق فرد باشد و معيارهاي كارانه افراد بايد تعيين شود و نبايد براي همه افراد نيز مساوي باشد، چراكه بر اساس تجربه شبكه آزمايشگاههاي نانو نتايج بدتري بدست خواهد آمد ‏[۱] .
• نرم افزار جامع مديريت آزمايشگاه در صورتي كه حجم خدمات يك آزمايشگاه افزايش يابد ديگر نمي-توان بر اساس حافظه ذهني متصدي آزمايشگاه به متقاضيان خدمات داد و بايد يك سامانه دقيق طراحي گردد. اين سامانه مي بايستي شامل مديريت ارتباط با مشتريان (شامل ثبت نمونه ها، ارائه نتايج آزمون ها، امكان پيگري آن لاين تقاضاها)، سيستم مالي (شامل ثبت اسناد مالي، صدور فاكتور)، نظارت بر عملكرد كاركنان (شامل حجم خدمات، سيستم پرداخت كارانه، نحوه رعايت مشتري مداري)، سيستم تعمير و نگهداري (شامل پياده سازي و نظارت بر اجراي صحيح دستور العمل هاي پيشگيرانه، ثبت اطلاعات شركتهاي همكار آزمايشگاهها)، مديريت كيفيت و تداوم استاندارد هاي مربوطه باشد ‏[۱] . لذا يا بايد از نرم افزارهاي طراحي شده موجود جهاني استفاده كرد و يا مي توان به متخصصين طراحي نرم افزار داخلي، چنين سيستمي را سفارش داد.

• مزيت استفاده از طراحي داخلي را مي توان در موارد زير خلاصه نمود: ۱٫ قيمت تمام شده كمتر خواهد بود. ۲٫ امكان خدمات پس از فروش براي نرم افزار وجود خواهد داشت و مباحثي همچون تحريم بر آن اثرگذار نخواهند بود. ۳٫ شبكه مي تواند به كد نرم افزار دسترسي داشته باشد (حق مالكيت معنوي آن براي شبكه باشد) و از نظر امنيتي از آن مطمئن باشد. ۴٫ امكان تخلفات و يا تباني اينترنتي در آن بسيار كم مي شود. ۵٫ مي توان با تعامل با شركتهاي برنامه نويس نسخه هاي بعدي اين نرم افزار را به تناسب نياز ارتقا داد.

۲-۵- اجبار آزمايشگاهها به كاليبره كردن دستگاهها و سياستهاي تشويقي اخذ استاندارد

• ايجاد نمونه مرجع خطا در نتيجه آزمايش، يا از ناحيه اپراتور است يا از دستگاه. خطاي انساني با افزايش مهارت اپراتور كمتر مي شود و خطاي دستگاه نيز با كاليبراسيون كاهش مي يابد ‏[۱] . شبكه بايد با تهيه چندين نمونه مرجع، به صورت سرزده به آزمايشگاههاي خود مراجعه كرده و با بررسي صحت نتايج دستگاه هاي آنها، از كاليبره بودن دستگاههاي آنها اطمينان حاصل كند.
در صورتي كه آزمايشگاهها استاندارهاي جهاني مربوطه را كسب نمايند، بحث كاليبراسيون در كنار بسياري از مسائل ديگر به صورت خودبخودي حل خواهد شد. اين استانداردها مديريتي، كيفي و فني هستند. در واقع اين استاندارها هم روشهاي سيستماتيكي براي شناسايي ضريب خطاي دستگاه معرفي مي‌كنند و هم سيستم مديريتي مناسبي براي فعاليت هاي مختلف يك آزمايشگاه از قبيل تعمير و نگهداري تجهيزات، نحوه گزارش نتايج يك آزمون، نحوه نگهداري نمونه در آزمايشگاه، نحوه پاسخ دهي به اعتراضات مشتريان، را شامل مي شوند. لذا مي توان همزمان هم از صحت نتايج و كاليبره بودن تجهيزات آزمايشگاه اطمينان حاصل كرد و هم مشتري مداري آزمايشگاه را افزايش داد. شرايط فني نياز به دادن آموزش براي پرسنل دارد. تغييرات در فضاي فيزيكي آزمايشگاه و خريد تجهيزات جانبي از جمله اين كارهاست. اين كار هم هزينه بر است هم نياز به صرف زمان دارد و هم توجه ويژه مديريت و پرسنل آزمايشگاه را مي طلبد.
تجربه شبكه آزمايشگاههاي نانو نشان داده است كه اين كار سبب اعتبار بين المللي آزمايشگاه مي شود و شركاي بين المللي شركتها مي توانند بخشي از مراحل آزمايش خود را در ايران انجام دهند. مثلا در يك قرارداد مشترك بين يك شركت آلماني با يك شركت ايراني توليد كننده نانوكامپوزيت، شركت ايراني مجبور به پرداخت ۲۰۰ هزار يورو شده بود تا مراحل آزمايش محصول در آزمايشگاه شركت آلماني انجام شود و اين ريسك و حجم سرمايه گذاري شركتهاي ايراني را بالا مي برد ‏[۱] .
• نقش شبكه در بحث استاندارد شبكه آزمايشگاهها مي تواند از چندين منظر نقش فعالانه اي ايفا كند. اولا اين شبكه مي تواند بخش عمده اي از هزينه استاندارد را تقبل كند (كه البته اين مزيت براي آزمايشگاههايي خواهد بود كه امتياز خوبي در ارزيابي هاي دوره اي آورده باشند) ‏[۱] . همچنين شبكه مي تواند همانند شبكه آزمايشگاهها نانو از هر آزمايشگاه بخواهد تا يك نفر را به عنوان مسئول مديريت كيفيت آزمايشگاه تعيين كند تا به صورت تخصصي با وي در ارتباط باشد. با هر تقاضاي جديد به شبكه يك فرد مدير كيفيتِ آزمايشگاهي در شبكه كه موفق به كسب استاندارد از شبكه شده است، مي تواند به عنوان نماينده شبكه از آزمايشگاه جديد بازديد كرده و بهترين نوع حمايت شبكه را پيشنهاد كند. در واقع اين فرد جزو حلقه مشاوران شبكه خواهد شد. همچنين هر آزمايشگاه موظف است كه روش استاندارد معتبر هر آزمون و نحوه ايجاد شرايط استاندارد را مكتوب كند تا ديگران نيز از آن استفاده كنند. برگزاري دوره هاي تخصصي جهت انتقال تجربه براي كسب اين استاندارد نيز مي تواند براي آزمايشگاههاي متقاضي مفيد باشد.
لازم به ذكر است كه اين استانداردها عمدتا يك ساله بوده و هر آزمايشگاه پس از كسب آن بايد در آزمون هاي معتبر دوره اي از طرف مرجع تاييد كننده شركت كند. آزمايشگاهها فقط يكبار از حمايت شبكه براي كسب استاندارد بهره مند مي شوند. اگر آزمايشگاهي بخواهد دامنه استاندارد خود را افزايش دهد شبكه بخشي از هزينه ها را تقبل مي نمايد. در شبكه آزمايشگاههاي نانو شرط برخورداري از حداقل حمايت براي بار اول اين است كه آزمايشگاه ۳۰ درصد از دامنه استاندارد را داشته باشد. ‏[۱]
شبكه در راستاي انجام آزمون هاي بين آزمايشگاهي و يا روش مقايسه با نمونه مرجع (كه البته اين يكي از قيمت بالايي برخوردار بوده و دليل آن حساسيت بالاي اين مواد و محدود بودن مراكز توليد كننده آن در جهان است) نياز به نمونه مرجع دارد. با توجه به اينكه آزمايشگاهها نمي توانند همه نمونه هاي مرجع خود را داشته باشند و اين نمونه هاي مرجع بايد در شرايط دمائي و محيطي خاص قرار بگيرند و فراهم كردن تمهيدات لازم براي نگهداري آنها نياز به سرمايه گذاري زيادي دارد لذا شبكه مي تواند در اين بخش هم ورود كند. در واقع هر آزمايشگاه در ماه چند بار از اين محصولات براي كاليبره و تنظيم كردن تجهيزات خود استفاده مي كنند و شرط حمايت مالي شبكه اين است كه آنها را در اختيار ساير آزمايشگاه هاي شبكه به صورت اماني هم قرار بدهد. همچنين شبكه از خريد مجموعه كامل اين نمونه ها كه مورد نياز همه باشد حمايت مي كند ‏[۱] .

۲-۶- شكل گيري صنعت ساخت تجهيزات

يكي از دستاوردهاي ارزشمند شبكه آزمايشگاههاي نانو، ايجاد صنعت ساخت تجهيزات نانو بوده است. اين شبكه با حمايت از تعميركاران و شركتهاي فروشنده تجهيزات، و با اعمال سياستهايي كه در ادامه ذكر خواهد شد، عملا اين افراد را تبديل به سازندگان تجهيزات نانو كرده است. شبكه آزمايشگاههاي نانو به صورت كلي دو دسته تجهيزات را شناسايي كرده است. يك دسته تجهيزات تعيين مشخصات و ديگري تجهيزات توليد مواد هستند. اين شبكه بيشتر از دسته اول حمايت كرده است. البته اين تقيسيم بندي در رابطه با تجهيزات ميكروالكترونيك مي بايستي به گونه ديگري باشد. • حمايت از ساخت تجهيزات شبكه آزمايشگاههاي ميكروالكترونيك مي تواند از پايان نامه هايي كه در راستاي ساخت اين تجهيزات تعريف مي شوند، حمايت ويژه كند. اين شبكه همچنين مي تواند با ايجاد يك بازار بزرگ خريد عملا سود شركتهاي سازنده را افزايش بدهد. اين سياستها مي بايستي تشويقي باشد بدين معنا كه شبكه آزمايشگاهها، بعد از ساخت يك وسيله خاص در داخل صرفا از آزمايشگاهها در صورت خريد دستگاههاي داخلي حمايت كند. همچنين خود شبكه مي تواند در توليد اولين نمونه به عنوان مشتري مجازي اين دستگاهها عمل كند چرا كه ساخت نمونه اول معمولا بدليل تجربه كم سازنده با قيمت بيشتري تمام خواهد شد. شبكه آزمايشگاههاي نانو به طور مثال با حمايت از ساخت يك ميكروسكوپ خاص، آنرا به ۳۰ مركز داخلي داده و ۲ دستگاه را نيز به كشور مالزي صادر كرده است. شبكه آزمايشگاهها همچنين مي تواند با شناسايي ايرانيان حاضر در تيم هاي ساخت تجهيزات خارجي در خارج از كشور، به آنها سفارش ساخت تجهيزات را بدهد. اين افراد سپس مي توانند با درگير كردن يك مجموعه از محققين داخلي، شركتي را در داخل ثبت كرده و به صورت غير مستقيم انتقال تكنولوژي را انجام دهند.
• ايجاد نقشه نيازهاي كشور درساخت تجهيزات لازم است كه تكنولوژي هاي محوري و نيازهاي ضروري تر كشور شناسايي شده و تقويت شوند تا در صورت بروز تحريمهاي شديدتر كشور با مشكلات كمتري مواجه شود. همچنين در اين فرآيند نياز است تا از توسعه فناوريهاي كليدي براي ساخت دستگاهها (مانند خلا بالا، اپتوالكترونيك، فناوري دماي پايين) حمايت ويژه شود. به طور كلي شبكه آزمايشگاههاي كشور مي تواند از ماتريس جذابيت و توانمندي (شامل بازار داخل و استراتژيك بودن) براي تهيه نقشه نيازهاي كشور استفاده نمايد. لازم به ذكر است كه با توجه به اينكه عمده قيمت تجهيزات دانش فني آنهاست و همچنين حق دلالي واسطه گرها سبب افزايش قيمت مي شود، لذا نگاه به ساخت تجهيزات آزمايشگاهي، بجز نگاه استراتژيك مي تواند نگاه اقتصادي نيز باشد.
شبكه آزمايشگاهها در حين تكميل نقشه نيازهاي كشور در بخش ميكروالكترونيك مي تواند براي كسب تكنولوژيهاي خاص ماموريتهايي را نيز براي محققين كشور در جهت اعزام به فرصت هاي مطالعاتي به خارج از كشور در نظر بگيرد تا در يك فرآيند آرام و بي سروصدا فناوريهاي مهم به كشور منتقل گردد .
البته بجز بحث نياز، بحث بازار نيز مي تواند مدنظر باشد؛ بدين معني كه براي تجهيزات پرمتقاضي انرژي كمتري براي راه اندازي صنعت ساخت تجهيزات مربوطه نياز است،كه ستاد مي تواند اين نيروي اوليه را تامين كند.
• حفظ انگيره شركتها بايد توجه داشت كه لازم است تا انگيزه شركت ها به صورت مداوم حفظ شود. مثلا شركتي كه دستگاهي را مي سازد، انرا ارتقا بدهد ولو بازار خوبي داشته باشد. چون ممكن است تحريم بازار وي را داغتر هم بكند و انگيزه وي كمتر بشود ‏[۱] . شبكه آزمايشگاهها به صورت كلي مي تواند از دو گروه براي ساخت تجهيزات آزمايشگاهي حمايت كند. يك دسته تعميركاران آزمايشگاهها هستند كه پس از چند بار تجريه تعمير دستگاه، در صورتي كه از آنها حمايت مالي شده و نمونه هاي مناسب در جهت كسب تجربه اختيار آنها قرار داده شود مي توانند، آرام آرام با مهندسي معكوس دستگاهها تبديل به سازنده نيز بشوند.
اساتيد دانشگاهي كه در آزمايشگاه خود مشغول فعاليت هستند نيز در همين دسته مي توانند در نظر گرفته شوند. اين اساتيد مي توانند با تعريف پروژه هاي پاياني براي دانشجويان خود برخي از دستگاههاي مورد نياز خود را توليد كنند .
دسته ديگر شركتهاي فروشنده تجهيزات هستند. اولويت دسته دوم بيشتر است چرا كه هم بازار مناسب را دراختيار دارند و هم براي ورودات المان هاي دستگاه ارتباطات بيشتري نسبت به يك تعميركار معمولي دارند. اين شركتهاي نمايندگي فروش همچنين با مديريت بازار و تبليغات نيز آشنايي دارند و امكان صادرات نيز دارند كه مزيت قابل توجهي است. حتي ممكن است شركت ايراني توليد بخشي از يك دستگاه با برند خارجي را بر عهده بگيرد و دستگاه نهايي با برند خارجي فروخته بشود ‏[۱] .
• نحوه تعامل با مدعيان ساخت لازم به ذكر است كه هر كجا كه پاي حمايت مالي به ميان آيد، مدعيان دروغين و يا افراد اهل غلو ظهور خواهند كرد كه پس از ناكامي-هاي خود، برخي مشكلات كشور همچون مساله تحريم را بهانه كرده و به عنوان علت اصلي ناكامي خود برخواهند شمرد. اين افراد دو دسته هستند، برخي واقعا كلاه بردار هستند و برخي ديگر نيز درك درستي از توانمنديهاي خود ندارند و بيش از توان خود ريسك مي كنند. همه اين افراد در يك فرآيند معقول قابل شناسايي و رديابي هستند. اگر حمايت از سازندگان در يك فرآيند تدريجي و به صوت آرام شكل بگيرد مي توان سره را از ناسره با ضريب خطاي كمتري تشخيص داد.
• امكان سنجي ساخت يك طرح پس از فراخوان شبكه براي ساخت يك طرح يا ادعاي يك فرد يا شركت سازنده براي ساخت يك دستگاه، بايد درخواست ها در قالب يك پروزپوال ارائه شوند. اين پروزپوال تا حد زيادي بيانگر توانمندي فرد يا شركت مزبور است و مي توان در همين مرحله عده زيادي را رد كرد. يك سازنده خوب فردي است كه در پروپوزال خود به صورت اجمالي بازار كشور، منطقه و جهان؛ توانمندي رقباي خود از لحاظ فني، قيمتي و خدمات پس از فروش و غيره را بررسي كرده باشد. حال مي بايستي از كساني كه از فيلتر مرحله اول رد شدند، خواست كه با دريافت مبلغي (ستاد نانو در يك بازه اي مبلغ را ۵ ميليون تعين كرده بوده است) يك پروپزوال دقيقتر و با ريز جزئيات تهيه كنند. در اين پروپوزال لازم است به صورت دقيق و جزئي تكنولوژي هاي مختف دستگاه، به همراه زيرالمانها تشريح شوند و سپس در رابطه با نحوه تهيه هر يك از آنها و ريسك تهيه آنها نيز اطلاعاتي را ارائه كنند. از طريق اين پروپزوال مي توان فهميد كه وضعيت هر بخش اين دستگاه به چه صورتي است و ايا يك تكنولوژي و يا المان كليدي اين دستگاه جزو بخش هايي قرار دارد كه امكان تهيه آن براي كشور مقدور نيست و ريسك بالايي دارد. اهميت اين بخش از اين جهت است كه گاهي ساخت يك دستگاه ميلياردي به دليل عدم تامين يك قطعه چند ده ميليوني خود ممكن است متوقف شود. در تهيه اين پروپوزال خيلي از افراد را مي توان فيلتر كرد. شايد تصور اوليه اين باشد كه تامين مالي چنين طرحهايي به ضرر شبكه آزمايشگاهها تمام خواهد شد اما اين تصور صحيح نيست؛ چرا كه توقف ساخت يك دستگاه چند صد مليوني به دليل عدم امكان سنجي دقيق به مراتب هزينه بيشتري از لحاظ مالي و زماني براي كشور و يا مجموعه سازنده دارد.
در فرآيند ساخت نيز لازم است حمايت به صورت گام به گام و مرحله به مرحله انجام شود و حجم قابل توجهي از مبلغ پروژه به صورت دفعي پرداخت نشود. تعميركاران شبكه نيز مي توانند به عنوان ناظر شبكه بر فرآيند ساخت تجهيزات آزمايشگاهي نظارت كنند.
• ويژگيهاي موثر در حمايت از يك مجموعه براي ساخت
تجربه شبكه آزمايشگاههاي نانو نشان داده است كه كار با مجموعه هاي حقوقي و شركتها راحتتر از افراد است. همچنين اگر فرد يا شركتي پنج سال سابقه توليد به روش مهندسي معكوس، ابداع، طراحي و ساخت و يا سابقه تجاري سازي داشته باشد، مي تواند در فرآيند ساخت موفقتر عمل كند. سوابق پژوهشي قبلي يك شركت و سابقه پيشرو بودن و صف شكني وي و مستند سازي تجربيات نيز مي تواند به عنوان پارامترهاي مثبت در نظر گرفته شود. همچنين ثبات در مديريت شركت وثبات نسبي در تيم فني- مهندسي و داشتن پرسنلي مرتبط با موضوع كه همكاري تمام وقت با شركت داشته باشند نيز از نكات مهم است. همچنين لازم است كه ساختار سازماني شركت مشخص بوده و تفكيك وظايف در شركت مشخص باشد. به علاوه، در نظر داشتن اين نكته نيز از اهميت بالايي برخوردار است كه شركت قبلا پروژه اي را نيمه كاره رها نكرده باشد و مشتريان و كارفرمايان قبلي از وي راضي باشند (توصيه نامه آنها موثر است) ‏[۱] . به طور كلي در حوزه ساخت مي توان از مزيت ديرآمدگي استفاده كرد. به بيان ديگر در برخي از موارد تعريف دقيق ساختارها و سازوكارها در يك كشور يا يك سازمان، خود مانعي در جهت خلاقيت و نوآوري در آن سازمان در موضوعات خاص بوده و مي توان براي رقبايي كه در چنين وضعيتي قرار ندارند، يك مزيت ايجاد كند. لذا شركتهاي داخلي مي توانند با استفاده از توانمندي هاي پراكنده افراد پيشرو، تجهيزاتي به مراتب بهتر را به بازار عرضه كنند.
• مزاياي ساخت تجهيزات آزمايشگاهي در داخل كشور مسئول شبكه آزمايشگاههاي نانو مزاياي ساخت تجهيزات آزمايشگاهي در داخل كشور را به صورت ذيل بيان مي كند ‏[۱] .
۱٫ كاهش آسيب پذيري توسعه فناوري هاي پيشرفته ۲٫ طراحي و ساخت تجهيزات آزمايشگاهي متناسب با نيازها و شرايط بومي ۳٫ حل معضل خدمات پس از فروش در زمينه تعمير و نگهداري ۴٫ كاهش قابل توجه در قيمت تجهيزات ۵٫ ارتقاي مستمر تجهيزات با قيمت پايين ۶٫ سرريز دانش فني توليد شده به ساير حوزه ها ۷٫ افزايش توان صنعتي و پژوهشي كشور به مقدار زياد ۸٫ فعال شدن سرمايه هاي انساني متخصص در داخل كشور ۹٫ افزايش قدرت چانه زني در تبادلات علمي و صنعتي و خريد از خارج و حتي صادرات به خارج ۱۰٫ افزايش اعتماد به نفس و خودباوري ملي

———————————————

مراجع [۱] دكتر رضا اسدي فرد، گزارش تجربه ضمني در ستاد نانو با عنوان: «شبكه آزمايشگاهي فناوري نانو؛ تجربه اي نو در همكاري و هم افزائي مراكز علمي- پژوهشي در ايران»، ويرايش اول پاييز ۱۳۸۸٫ [۲] شبكه ملي زيرساخت نانوتكنولوژي آمريكا (NNIN) http://www.nnin.org/index.html.

شاید این مطالب را هم دوست داشته باشید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *